Kâtip Çelebi’nin Keşfü’z-Zunûn’unda Sınıflama Yöntemi

Hasan S. Keseroğlu, Bilal Yurtoğlu

Öz

İnsan zihni evrendeki bireylerin sayısız çokluğunu kolayca kavrayamadığı için bireyler arasında bulduğu ortak özelliklere dayanarak sınıflar oluşturur ve onları bu sınıflar yoluyla sınırlayıp kavrayabilir. Sınıflama, sınıflama yapılan toplumun düşünsel yapısı ve özelliklerini içinde taşır. Sınıflama, sınıflandırılanı değişik yaklaşımlarla bilmeyi, anlamayı gerektirir. Yazı öncesi toplumlarda başlayan bu yaklaşım felsefe ve bilim alanlarının olmazsa olmazı durumuna gelmiş; günümüz arşivlerinde kurumsal yapıyı, kütüphanelerinde ise evrensel bilgiyi sınıflama çalışmalarına dönüşmüştür. Bu çalışmanın amacı, felsefe, bilim, kütüphane ve arşiv alanlarında sınıflamanın genel tarihçesini belirlemek, İslâm Dünyası ve Osmanlı İmparatorluğu’ndaki sınıflama çalışmaları ışığında Kâtip Çelebi’nin bibliyografik çalışması Keşfü’z-Zunûn’daki sınıflama olgusunu açıklamaktır. Kâtip Çelebi’nin yapıtının seçilme nedenleri; yapıtın, Osmanlı İmparatorluğu sınırları içinde yazılı literatüre yönelik çalışmaların, özellikle bibliyografik araştırma ve saptama aşamasında ana başvuru kaynakları arasında bulunması ve o dönem Osmanlı kütüphanelerinde kitap sayısı en çok üç tanesinde beş bini bulurken, Kâtip Çelebi’nin Keşfü’z-Zunûn’unda 14.500 kitabın tanıtımının yer almasıdır. Çalışmada Kâtip Çelebi’nin Keşfü’z-Zunûn’daki sınıflama içinde yer aldığı İslâm ve Osmanlı İmparatorluğu kültüründen çok etkilendiği yönündeki hipotez, belgesel tarama ve betimleme yöntemi ile doğrulanmaya çalışılmıştır. Nitekim bu etkiyi Kâtip Çelebi’nin bibliyografik çalışmasında, gerek bilgi/bilim sınıflanmasına ilişkin görüşleri gerekse yapıtın alfabetik ana düzeninde görmek olanaklıdır.

Anahtar Kelimeler


Sınıflama; İslâm dünyası; Osmanlı İmparatorluğu; Kâtip Çelebi; Keşfü’z-Zunûn.

Referanslar

Adıvar, A. (2000). Osmanlı Türklerinde ilim. İstanbul: Remzi.

Akın, Â. ve Demir, R. (2004). Saçaklızâde Muhammed İbn Ebî Bekr el-Maraşî ve Tertîb El- Ulum adlı eseri. Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 16 (Ayrı Basım), 3-10.

Al-Khowarezmi. (1895). Mafātīḥul-ʿulūm, liber mafâtîh al-olûm. G. van Vloten, (Ed.). Explicans Vocabula Technica Scientiarum. Leiden: E. J. Brill.

Aristoteles (1996). Metafizik. (A. Arslan, Çev.). İstanbul: Sosyal.

Baysal, J. (1991). Kitap ve kütüphane tarihi. İstanbul: Türk Kütüphaneciler Derneği İstanbul Şubesi.

Bergson, H. 2014). Metafizik dersleri. (B. G. Beşiktaşlıyan, Çev.). İstanbul: Pinhan.

Bernal, J. D. (2009). Tarihte bilim. 2.bs. (T. Ok, Çev.). İstanbul: Evrensel Basım Yayın.

Blair, A. M. (2010). Too much to know: managing scholarly information before the modern age. New Haven: Yale University.

Burke, P. (2001). Bilginin toplumsal tarihi, (M. Tunçay, Çev.). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.

Çaldak, S. (2005). Taşköprülüzade’nin Mevzu’atu’l-Ulum’ndaki ilimler tasnifi üzerine. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 15(2), 115-146.

Demir, R. (2005). Philosophia ottomanica: Osmanlı İmparatorluğu döneminde Türk felsefesi, Cilt 2. Ankara: Lotus.

Demirayak, K. ve Çöğenli, M. S. (1995). Arap edebiyatında kaynaklar. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi.

Erünsal, İ. E. (1989). Osmanlı vakıf kütüphaneleri. Ankara: Atatürk Dil, Tarih ve Kültür Merkezi.

Erünsal, İ. E. (2008). Osmanlı vakıf kütüphaneleri: tarihi gelişimi ve organizasyonu. Ankara: Türk Tarih Kurumu. Kitabın ikinci basımı için bkz. (2015). Osmanlılarda kütüphaneler ve kütüphanecilik. 2. bs. İstanbul: Timaş.

Farabi (1989). İhsâ’ul-ulûm. (A. Ateş, Çev.). İstanbul: M.E.B.

Goldziher İ. (1993). Klasik Arap literatürü. (A. Yüksel ve R. Er, Çev.). Ankara: İmaj.

Gökberk M. (1980). Felsefe tarihi, İstanbul: Remzi.

Gökyay, O. Ş. (1977). Kâtip Çelebi’den seçmeler II. İstanbul: M.E.B.

Gökyay, O. Ş. (1991). Kâtip Çelebi: hayatı, şahsiyeti, eserleri. Kâtip Çelebi Hayatı ve Eserleri Hakkında İncelemeler içinde (s. 3-90). Ankara: Türk Tarih Kurumu.

Gökyay, O. Ş. (1997). Kâtip Çelebi’den seçmeler. İstanbul: M.E.B. Hagen, G. (2018). Katib Çelebi. C. Kafadar, H. Karateke ve C. Fleischer. (Ed.). Erişim adresi: http://www.ottomanhistorians.uchicago.edu.

Hjørland B. (2017). Reviews of concepts in knowledge organization. Knowledge Organisation, 44(2), 90-128. Erişim adresi: http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=lxh&AN=122682214&site=eds-live

İbn en-Nedîm (1347). el-Fihrist. Mısır: el-Matbaatu’r-Rahmaniye.

İbn Haldun (2004). Mukaddime. S. Uludağ (Haz.). İstanbul: Dergah. Immroth, J. P. (2010). Kongre Kütüphanesi sınıflaması için kılavuz. (N. Sefercioğlu, Çev.). Ankara: Ankara Üniversitesi.

Kâtip Çelebi (1982). Keşfü’z-Zunûn. Ş. Yaltkaya ve R. Bilge (Haz.). Beyrut: Daru’l-Fikr.

Kâtip Çelebi (2001). Mîzânu’l-Hakk fî İhtiyâri’l-Ahakk (S. Uludağ, M. Kara, Sadeleştiren). İstanbul: Marifet.

Kâtip Çelebi (2007). Keşfü’z-Zunûn. (Rüştü Balcı, Arapça’dan Çev.). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları. Kâtib Çelebi (2016). Fezleke I. Z. Aycibin (Neşre Haz.). İstanbul: Çamlıca.

Keseroğlu, H. S. (2005). Kütüphanenin tözü: tarih öncesi dönemde bilgi. Türk Kütüphaneciliği. 19(3), 1-12.

Keseroğlu, H. S. (2008). Sınıflama ve Osmanlı Türk kütüphanelerinde sınıflama. Balkan Ülkeleri Kütüphanelerarası Bilgi-Belge Yönetimi ve İşbirliği Sempozyumu Bildirileri, 5-7 Haziran 2008, Edirne/Türkiye içinde (s. 144-151). E. Bilar, Y. Ekinci (Yay. Haz.). Edirne: Trakya Üniversitesi.

Keseroğlu, H. S. (2014). Kütüphane - bilgi belge merkezi kurma kütüphane programı yazma kılavuzu. İstanbul: Nesil.

Keskin, İ. (2007). Mezopotamya’da arşivciler ve arşivcilik: Mezopotamya ekseninde eski Ön Asya’nın arşivsel düzenleme sistemleri. İstanbul: Çantay.

Kramer, S. N. (1990). Tarih Sumer’de başlar. (M. İ. Çığ, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu.

Kusukawa, S. (1996). Bacon's classification of knowledge. M. Peltonen (Ed.), The Cambridge Companion to Bacon içinde, (s. 47-74). Cambridge: Cambridge University Press. doi:10.1017/CCOL052143498X.003

Kutluer, İ. (2009) Keşfü’z-Zunûn: Klasik bilim geleneğimizin büyük atlası. B. Karlığa ve M. Kaçar (Ed.). Doğumunun 400. Yıl Dönümünde Kâtip Çelebi içinde (s. 189-199). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı.

Lévi-Strauss, C. (1984). Yaban düşünce. (T. Yücel, Çev.). İstanbul: Hürriyet Vakfı.

Mason, S. F. (2001), Bilimler tarihi. (U. Daybelge, Çev.). Ankara: Kültür Bakanlığı.

Menant, M. J. (2005). Asur araştırmaları: Ninova Sarayı Kütüphanesi. (V. İlmen, Çev.). İstanbul: Yaba.

Muhammed b. İshâk en-Nedîm (2017). el-Fihrist İlk Dönem İslâm Kültür Atlası. M. Yolcu (Ed.). İstanbul: Çıra.

Nevî Efendi (1995). İlimlerin özü “Netâtic el-Fünûn”. Ö. Tolgay (Yay. Haz.). İstanbul: İnsan.

Püsküllüoğlu, A. (1995). Türkçe sözlük. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.

Rıza Tevfik (2015). Kâmûs-ı Felsefe. Felsefe Sözlüğü. R Alpyağıl (Yay. Haz.). Ankara: DoğuBatı.

Ronan, C. A. (2003) Bilim tarihi. (E. İhsanoğlu ve Feza Günergun, Çev.). Ankara: Tübitak.

Sarıcaoğlu, F. (2002). Kâtib Çelebi’nin otobiyografileri. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, 37, 297-318.

Sayılı, A. (1982). Mısırlılarda ve Mezopotomyalılarda matematik, astronomi ve tıp. Ankara: Türk Tarih Kurumu.

Sınıflama. (2018). Türkçe Sözlük içinde. Erişim adresi: http://www.tdk.gov.tr/index.php?option=com_bts&arama=kelime&guid=TDK.GTS.5b40ac65644842.35481212.

Simeoni, L. (2017). Yunanlar ve matematik: Matematik ve matematik bilimler. U. Eco (Haz.). Antik Yunan içinde (s. 1049-1052). İstanbul: Alfa.

Taşköprîzâde Ahmed b. Mustafa (1985). Miftâhu’s-Saâde ve Misbâhu’s-Siyâde fî Mevzûâti’l-Ulûm. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-‘İlmiye.

Taşköprîzâde Ahmed Efendi (1313). Mevzûâtu’l-Ulûm. (Kemâleddin Mehmed Efendi, Mütercim). (Tâbi‘î: Ahmed Cevdet). İstanbul: İkdâm Matba’ası.

Tonta, Y. (2012). Bilgi sınıflama, bilgi düzenleme ve bilgi erişim. Ö. Külcü, T. Çakmak, N. Özel (Yay. Haz.), Prof. Dr. Gülbün Baydur’a armağan içinde (s. 155-172) Ankara: Hacettepe Üniversitesi Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü.

Weber, A. (1991). Felsefe tarihi. (H. V. Eralp, Çev.). İstanbul: Sosyal.

Wellish, (1986). Classification. ALA World Encyclopeadia of Library and Information Science içinde (s. xx-xxx). Chicago: ALA.

Yurtoğlu, B. (2009). Kâtip Çelebi. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi.


Tam Metin: PDF
x
##plugins.generic.fileValidation.errorTitle##